Aðalbert erkibiskup

Aðalbert erkibiskup, bronsstytta gerð af Heinrich Gerhard Bücker

Aðalbert frá Brimum,  einnig Adalbert (þýska: Adalbert von Bremen; latína: Adalbertus Bremensis einnig Adalbertus Hamburgensis et Bremensis) fæddist um ár 1000, lést 16. mars 1072, var erkibiskup í Hamborg-Bremen frá 1043 þar til hann lést. Hann var einn mesti valdamður í hinu Heilaga rómverska ríki bæði í veraldlegum og andlegum málum. Hann var kallaður Vicarius Septentrionalis (prestur norðursins), Legatus Pontificius (erindreki páfa) og einn af forráðamönnum Hinriks 4. keisara.

Æviágrip

Aðalbert var af norðurþýskri aðalsætt og varð kanúki í Halberstadt, undirdjákni í Bremen, prófastur í Halberstadt og var skipaður sem erkibiskup í Hamborg-Bremen árið 1043 af Hinriki 3. keisara hins Heilaga rómverska ríkis. Árið 1045 fylgdi Aðalbert erkibiskup Hinrik 3. í herferð gegn hinum heiðna vestur-slavneska þjóðflokki Vindar. Opinber markmið herferðarinnar var að kristna Vinda en í raun að festa yfirráð keisaraveldisins, og víkka út andleg yfirráð erkibiskupsdæmis Bremen. Aðalbert ferðaðist einnig með keisaranum til Rómar árið 1046. Adam frá Brimum segir að Aðalbert hafi hafnað því að fara þá í framboð til páfa og fremur halda áfram trúboði vestur-slavneska þjóðflokka og norrænna þjóða.

Í þeirri deilu um yfirstjórn kirkjunnar milli páfa og keisaraveldinu sem kölluð var skrýðingardeilan (latína: Controversia de Investitura) tók Aðalbert afstöðu með keisaranum. Aðalbert reyndi meðal annars að skapa sér embætti sem partíarki „landana í norðri“,  kirkjudæmi sem næði yfir í Norður-Þýskaland, Norðurlönd og Eystrasaltsríkin  eins óháð og mögulegt var frá páfanum í Róm.  

Árið 1053 var Aðalbert útnefndur af Leó páfa 9. sem Legatus Pontificius (Umboðfulltrúi páfa). Legatus Pontificius hefur umboð til að tala fyrir hönd páfans og til að taka afstöðu til ákveðinna mála, bæði um trúarleg mál og skipulagsmál eins og stofnun biskupsdæma. Norðurlönd voru samtímis sett undir Eerkibiskupsdæmið í Bremum. Það leiddi til þess að Aðalbert stofnaði fjölmörg ný biskupsdæmi á norðurlöndum. Árið 1056 vígði hann Ísleif Gissurarson sem biskup yfir Íslandi og Grænlandi.

Tilraunir Aðalbert til að ná yfirráðum yfir Norðurlöndum en mættu mikilli andstöðu á, ekki síst vegna þess norrænu kirkjurnar höfðu mikið samband við ensku kirkjuna og erkibiskupinn af Kantaraborg (enska: Archbishop of Canterbury). Norrænu konungarnir þrír, Sveinn Ástríðarson  í Danmörku, Haraldur harðráði í Noregi og Emundur gamli í Svíþjóð voru mjög andvígir auknum þýskum völdum yfir lönd þeirra og ásamt sterkri andstöðu páfa var komið í veg fyrir tilraun Aðalberts.  Sveinn Ástríðarson Danakonungur leitaði til keisarans og Leó 9. páfa eftir að Norðurlönd fengi eigið erkibiskupsdæmi  .En sú umræða dagaði upp um tíma vegna dauða bæði páfans (1054) og keisarans (1056).

Síðustu ár Aðalberts voru honum erfið, bæði átti hann í stöðugum deilum við hertogan af Saxlandi og á trúboðserfiðleikum, meðal annars með enduvakningu heiðnar trúar í í Svíþjóð og Vendlandi.

Bók Adams frá Brimum,  Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum („Afrek biskupa Hamborgarkirkjunnar“), fjallar að miklu um persónu og ævi Aðalberts, fullan af aðdáunar en ekki án gagnrýni.