Þjóðhöfðingjar Skotlands
Upp úr miðri 11. öld eða jafnvel fyrr voru Skotakonungar farnir að tala um sjálfa sig á latínu sem „rex Scotorum“ eða konung Skota. Sá titill var notaður til 1707, þegar konungsríkið Skotland sameinaðist konungsríkinu Englandi og úr varð konungsríkið Stóra-Bretland. Anna drottning telst því síðasti þjóðhöfðingi Skotlands (og raunar líka Englands) og um leið fyrsti þjóðhöfðingi Stóra-Bretlands. Ríkin tvö höfðu þó haft sameiginlegan konung frá 1603. Síðasti konungur sem krýndur var í Skotlandi var Karl 2., árið 1651.
Þjóðhöfðingjar Skotlands frá 1034
[breyta | breyta frumkóða]Dunkeldsætt, 1034–1286
[breyta | breyta frumkóða]Dungaður varð konungur eftir móðurafa sinn, Melkólf 2. Hann var svo drepinn af Makbeð, sem ríkti lengi við nokkuð góðan orðstír. Á árunum 1057-1058 barðist Melkólfur 3., sonur Dungaðs við Makbeð og síðan stjúpson hans, Lulach, og settist í hásætið. Eftir að Melkólfur féll í orrustu barðist Dómald bróðir hans við syni hans um völdin. Þeir urðu konungar hver af öðrum en eftir daga Davíðs 1. gekk skoska krúnan jafnan í erfðir frá föður til elsta sonar eða þá bróður.
| Mynd | Nafn og enskt heiti | Gelískt heiti (miðaldagelíska) | Tengsl við konungsætt | Valdatími | Titill | Viðurnefni |
|---|---|---|---|---|---|---|
 |
Dungaður 1. (Duncan 1.) |
Donnchad mac Crínáin | dóttursonur Melkólms 2. | 1034–1040 | Rí Alban | An t-Ilgarach, „hinn sjúki“. |
 |
Makbeð (Macbeth) |
Mac Bethad mac Findláich | Sonur Mormaer Findláech, sonarsonur Melkólms 2. | 1040–1057 | Rí Alban | Rí Deircc, „rauði konungurinn“ |
| — | Lulach (Lulach) |
Lulach mac Gille Comgaín | sonarsonarsonur Kenneths 3. | 1057–1058 | Rí Alban | Tairbith, „hinn óheppni“ eða „hinn fávísi“. |
| Melkólfur 3. (Malcolm 3.) |
Máel Coluim mac Donnchada | sonur Dungaðs 1. | 1058–1093 | Rí Alban/ Scottorum basileus | ? Cenn Mór ("Canmore") „höfðinginn mikli“ | |
| Dómald 3. (Donald 3.) |
Domnall mac Donnchada | sonur Dungaðs 1. | 1093–1097 | Rí Alban | Bán, „hinn fríði“. | |
 |
Dungaður 2. (Duncan 2.) |
Donnchad mac Maíl Choluim | sonur Melkólfs 3. | 1094 | Rí Alban/ Rex Scottorum | |
 |
Játgeir (Edgar) |
Étgar mac Maíl Choluim | sonur Melkólfs 3. | 1097–1107 | Rí Alban/ Rex Scottorum | Probus, „hinn djarfi“. |
_i.JPG) |
Alexander 1. (Alexander 1.) |
Alaxandair mac Maíl Choluim | sonur Melkólfs 3. | 1107–1124 | Rí Alban/ Rex Scottorum | „hinn grimmi“. |
 |
Davíð 1. (David 1.) |
Dabíd mac Maíl Choluim | sonur Malkólms 3. | 1124–1153 | Rí Alban/ Rex Scottorum | „hinn helgi“. |
 |
Melkólfur 4. (Malcolm 4.) |
Máel Coluim mac Eanric | sonarsonur Davíðs 1. | 1153–1165 | Rí Alban/ Rex Scottorum | Virgo „jómfrúin“. |
 |
Vilhjálmur 1. ljón (William 1. the Lion) |
Uilliam mac Eanric | sonarsonur Davíðs 1. | 1165–1214 | Rí Alban/ Rex Scottorum | „Ljón“. |
_i.JPG) |
Alexander 2. (Alexander 2) |
Alaxandair mac Uilliam | sonur Vilhjálms ljóns | 1214–1249 | Rí Alban/ Rex Scottorum | |
 |
Alexander 3. (Alexander 3.) |
Alaxandair mac Alaxandair | sonur Alexanders 3. | 1249–1286 | Rí Alban/ Rex Scottorum |
Sverrisætt (1286–1290)
[breyta | breyta frumkóða]Alexander 3. var síðasti konungur af Dunkeldsætt. Eini erfingi hans þegar hann lést af slysförum var Margrét, dóttir Margrétar dóttur hans og Eiríks prestahatara Noregskonungs. Hún var þá þriggja ára. Hún var send til Skotlands haustið 1290 til að alast þar upp en dó á leiðinni. Hún var aldrei krýnd og steig aldrei fæti á skoskt land og er því stundum ekki talin með í skosku konungaröðinni.
| Mynd | Nafn | Tengsl við konungsætt | Fædd(ur) | Tók við ríki | Krýning | Ríkti til | Dáin(n) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | Margrét „Jómfrú Margrét“ („The Maid of Norway“) | dótturdóttir Alexanders 3. | snemma árs 1283 | 25. nóvember 1286 | aldrei krýnd | september/október 1290 | |
Fyrra konungslausa tímabilið (1290–1292)
[breyta | breyta frumkóða]Balliol-ætt (1292–1296)
[breyta | breyta frumkóða]Þegar Margrét litla dó hófst erfðadeila sem stóð í tvö ár. Hún var seinasti afkomandi Vilhjálms ljóns. Þrettán gerðu tilkall til krúnunnar en sterkustu kröfuna áttu tveir afkomendur Davíðs af Huntingdon, yngri bróður Vilhjálms, þeir Jóhann Balliol og Róbert Bruce. Játvarður 1. Englandskonungur var fenginn til að skera úr í deilunni. Hann notaði tækifærið og þvingaði Skota til að sverja sér hollustu sem yfirkonungi. Síðan lét hann konungsvaldið í hendur Jóhanni Balliol. Hann reyndist þó veikur og vanhæfur konungur og árið 1296 neyddi Játvarður hann til að segja af sér og reyndi svo að innlima Skotland í England.
| Mynd | Nafn | Tengsl við konungsætt | Fædd(ur) | Tók við ríki | Krýning | Ríkti til | Dáin(n) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | Jóhann Balliol (John Balliol) | langafabarn Davíðs af Huntingdon (bróður Vilhjálms ljóns) | um 1249 | 17. nóvember 1292 | 30. nóvember 1292 | 10. júlí 1296 sagði af sér | nóvember 1314 |
Seinna konungslausa tímabilið (1296–1306)
[breyta | breyta frumkóða]Bruce-ætt (1306–1371)
[breyta | breyta frumkóða]Skotland var konungslaust í tíu ár en Skotar neituðu að sætta sig við yfirráð Englendinga. Fyrst leiddi William Wallace baráttuna gegn þeim en síðar tók Róbert Bruce (sonarsonur Róberts Bruce sem keppti um krúnuna 1292) við því hlutverki. Árð 1306 var Róbert krýndur konungur Skota og þar sem Játvarður 2. Englandskonungur reyndist mun veikari en faðir hans hafði verið tókst Skotum að komast undan yfirráðum Englendinga og árið 1329 var gert samkomulag þar sem Englendingar samþykktu sjálfstæði Skotlands. En þegar Róbert dó var Davíð sonur hans barn að aldri og Englendingar hófu ófriðinn að nýju. Davíð eyddi miklum hluta ævinnar í útlegð eða í ensku fangelsi. Hann sneri aftur 1357 og settist í hásæti en dó barnlaus 1371 og þar með leið Bruce-ætt undir lok.
| Mynd | Nafn | Tengsl við konungsætt | Fædd(ur) | Tók við ríki | Krýning | Ríkti til | Dáin(n) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | Róbert 1. hinn góði (Robert Bruce) | langa-langafabarn Davíðs af Huntingdon (bróður Vilhjálms ljóns) | 11. júlí 1274 | 25. mars 1306 | 7. júní 1329 | ||
 | Davíð 2. (David Bruce) | sonur Róberts 1. | 5. mars 1324 | 7. júní 1329 | nóvember 1331 | 22. febrúar 1371 | |
Stewart-ætt/Stuart-ætt
[breyta | breyta frumkóða]Stewart (1371–1567)
[breyta | breyta frumkóða]Róbert Stewart var dóttursonur Róberts 1. og erfði ríkið eftir Davíð 2. móðurbróður sinn, sem þó var yngri en hann. Þá var Róbert orðinn gamall og Róbert 3. sonur hans, sem tók við af honum, var fatlaður eftir slys. Eftir þeirra dag var Skotlandi iðulega stýrt af ríkisstjórum því konungarnir voru oft barnungir þegar þeir tóku við ríkjum. Stúart-tímabilið einkennist þess vegna af því að konungsvald veiktist en voldugir aðalsmenn fóru sínu fram. Á milli komu svo tímabil þar sem konungar reyndu að auka vald sitt. Jakob 3. féll í valinn í borgarastyrjöld milli konungs og aðalsmanna. Á endanum var María 1. neydd til að segja af sér og kornungur sonur hennar, Jakob 6., varð konungur.
| Mynd | Nafn | Tengsl við konungsætt | Fædd(ur) | Tók við ríki | Krýning | Ríkti til | Dáin(n) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | Róbert 2. (Robert Stewart) | sonarsonur Róberts 1. | 2. mars 1316 | 22. febrúar 1371 | 26. mars 1371 | 19. apríl 1390 | |
 | Róbert 3. (fæddur John Stewart) | sonur Róberts 2. | um 1340 | 19. apríl 1390 | 14. ágúst 1390 | 4. apríl 1406 | |
 | Jakob 1. (James 1. Stewart) | sonur Róberts 3. | 10. desember 1394 | 4. apríl 1406 | 2/21. maí 1424 | 21. febrúar 1437 | |
 | Jakob 2. (James II Stewart) | sonur Jakobs 1. | 16. október 1430 | 21. febrúar 1437 | 1437 | 3. ágúst 1460 | |
 | Jakob 3. (James 3. Stewart) | sonur Jakobs 2. | 1451/1452 | 3. ágúst 1460 | 10. ágúst 1460 | 11. júní 1488 | |
 | Jakob 4. (James 3. Stewart) | sonur Jakobs 3. | 17. mars 1473 | 11. júní 1488 | 24. júní 1488 | 9. september 1513 | |
 | Jakob 5. (James 5. Stewart) | sonur Jakobs 4. | 15. apríl 1512 | 9. september 1513 | 21. september 1513 | 14. desember 1542 | |
 | María 1. (Mary Stewart) | dóttir Jakobs 5. | 8. desember 1542 | 14. desember 1542 | 9. september 1543 | 24. júlí 1567 | 8. febrúar 1587 |
Stuart (1567–1651)
[breyta | breyta frumkóða]Jakob 6. varð konungur Englands og Írlands sem Jakob 1. árið 1603, þegar Elísabet 1. frænka hans lést. Eftir það höfðu konungarnir aðsetur í Englandi þótt krúnurnar væru enn aðskildar. Borgarastyrjöld hófst 1642 og Karl 1., sonur Jakobs, var tekinn af lífi 1649 og stofnun lýðveldis lýst yfir í Englandi. Eftir nokkurt hik samþykkti skoska þingið að rjúfa tengslin við England og taka Karl, son Karls 1., til konungs. Hannn ríkti sem konungur í Skotlandi til 1651 en þá lögðu herir Olivers Cromwell Skotland undir sig og ráku hann í útlegð.
| Mynd | Nafn | Tengsl við konungsætt | Fædd(ur) | Tók við ríki | Krýning | Ríkti til | Dáin(n) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | Jakob 6. (einnig Jakob 1. Englands- og Írlandskonungur) (James 6. Stuart) | sonur Maríu 1. með Darnley lávarði | 19. júní 1566 | 24. júlí 1567 | 29. júlí 1567 | 27. mars 1625 | |
 | Karl 1. (einnig Karl 1. Englands- og Írlandskonungur) (Charles 1. Stuart) | sonur Jakobs 6. | 19. nóvember 1600 | 27. mars 1625 | 8. júní 1633 | 30. janúar 1649 líflátinn | |
 | Karl 2. (einnig Karl 1. Englands- og Írlandskonungur) (Charles 2. Stuart) | sonur Karls 1. | 29. maí 1630 | 30. janúar 1649 | 1. janúar 1651 | 1651 settur af | 6. febrúar 1685 |
Stuart-ætt (endurreist) (1660–1707)
[breyta | breyta frumkóða]Með endurreisn konungdæmisins ríkti Stuart-ættin aftur yfir Skotlandi en virti ekki rétt Skota. Karl 2. lagði skoska þingið niður og útnefndi Jakob bróður sinn landstjóra í Skotlandi. Jakob varð konungur 1685 en var rekinn frá völdum eftir þrjú ár. Í stað hans kom María dóttir hans og eiginmaður hennar, Vilhjálmur af Orange. Skoska þingið samþykkti þau sem þjóðhöfðingja eftir nokkurt hik. Anna systir Maríu tók við krúnunni eftir dauða Vilhjálms. Ekkert hinna fjölmörgu barna Önnu komst á legg. Englendingar vildu að krúnan gegni til Soffíu af Hanover, dótturdóttur Jakobs 6., en Skotar vildu fá Jakob prins, son Jakobs 7. og hálfbróður Önnu og Maríu, sem var í útlegð í Frakklandi. Þeir hótuðu að slíta ríkjasambandinu. Englendingar lögðu þá fram áætlun um að sameina ríkin tvö og stofna konungsríkið Stóra-Bretland, sem hefði aðeins einn þjóðhöfðingja og eitt þing. Skotar féllust á þetta með tregðu, aðallega af fjárhagsástæðum, og þar með var sögu konungsríkisins Skotlands lokið.
| Mynd | Nafn | Tengsl við konungsætt | Fædd(ur) | Tók við ríki | Krýning | Ríkti til | Dáin(n) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Karl 2. (öðru sinni) (Charles 2. Stuart) | sonur Karls 1. | 29. maí 1630 | 29. maí 1660 fékk krúnuna að nýju | 1. janúar 1651 | 6. febrúar 1685 | |
 | Jakob 7. (einnig Jakob 2. Englands- og Írlandskonungur) (James 7. Stuart) | sonur Karls 1. | 14. október 1633 | 6. febrúar 1685 | 11. apríl 1689 | 16. september 1701 | |
 | María 2. (einnig María 2. Englands- og Írlandsdrottning) (Mary 2. Stuart) | dóttir Jakobs 7. | 30. apríl 1662 | 11. apríl 1689 með Vilhjálmi 2. | 28. desember 1694 | ||
 | Vilhjálmur 2. (einnig Vilhjálmur 3. Englandskonungur og Vilhjálmur 1. Írlandskonungur) (William of Orange) | dóttursonur Karls 1., eiginmaður Maríu 2. | 14. nóvember 1650 | 11. apríl 1689 með Maríu 2. til 1694 | 8. mars 1702 | ||
 | Anna (einnig Anna Englands- og Írlandsdrottning) (Anna Stuart) | dóttir Jakobs 7. | 6. febrúar 1665 | 8. mars 1702 | 1. maí 1707 Sambandslögin 1707, stofnun Stóra-Bretlands | 1. ágúst 1714 | |
Titlarnir Konungur Skota og Drottning Skota hafa ekki verið til síðan 1707. Um þjóðhöfðingja eftir þann tíma, sjá Lista yfir þjóðhöfðingja Bretlands.