Ólafur Jónsson á Söndum

Ólafur Jónsson (1560-1627) var prestur og skáld á Söndum í Dýrafirði. Hann þótti eitt merkasta skáld sinnar tíðar og voru kvæði hans og lög við þau skrifuð upp í fjölda handrita. Mörg þeirra hafa varðveist allt til þessa dags. Kveðskapur hans er merkur fyrir það að vera undanfari Hallgríms Péturssonar, sem var kynslóð yngri en séra Ólafur. Mörg lög við kvæði Ólafs eru varðveitt með nótum í handritum og eru þau merkur þáttur í íslenskri tónlistarsögu á 17. öld. Nokkur laganna við kvæði Ólafs eru þekkt úr erlendum heimildum en flest eru ókunn nema við texta hans. Böðvar Guðmundsson rithöfundur hefur bent á að mögulega megi kalla Ólaf Jónsson á Söndum fyrsta nafngreinda íslenska tónskáldið. Lögin við kvæði Ólafs nutu mikilla vinsælda á sinni tíð. Má þar nefna að Brynjólfur Sveinsson biskup hafði mikið dálæti á þeim og lét syngja þau fyrir sig þar sem hann lá banaleguna í Skálholti árið 1675.

Kvæði Ólafs og lögin við þau voru lengi gleymd. Flest þeirra komu út á prenti í þjóðlagasafni séra Bjarna Þorsteinssonar á fyrsta áratug 20. aldar, en þar var aðeins prentað upphafserindi hvers lags. Heildarútgáfa á lögunum við sálma og kvæði séra Ólafs kom út árið 2024. Auk þess hafa tvær doktorsritgerðir verið skrifaðar um séra Ólaf og verk hans á undanförnum árum. Þá hafa lög hans og kvæði verið hljóðrituð, meðal annars á hljómdiskunum Tvísöngur (2004) og Melódía (2007), sem Árni Heimir Ingólfsson tónlistarfræðingur hafði veg og vanda af. Á undanförnum árum hefur útsetning Önnu Þorvaldsdóttur á laginu Heyr þú oss himnum á, við sálm Ólafs við tvísöngslag frá 15. öld, vakið mikla athygli og verið flutt af sönghópum og kórum víða um heim.

Handrit með kvæðum Ólafs á Söndum

Alls eru 26 handrit varðveitt af kvæðabók séra Ólafs í heild. Þau spanna ríflega 120 ár, frá miðri 17. öld til ársins 1791. Nótur standa í níu af þessum handritum og hefur það vakið athygli fræðimanna að tóntegundir laganna eru nokkuð breytilegar eftir handritum. Þetta þykir merkilegt þar sem lykilhandrit kvæðabókar Ólafs eru öll rituð á síðari hluta 17. aldar. Ekki er ljóst að hve miklu leyti um er að ræða óáreiðanleika skrifaranna en almennt þykja handritin með lögum við kvæði Ólafs fremur áreiðanleg, til dæmis handritið Rask 98 (Melódía) sem er meginheimild um sönglíf á Íslandi um miðja 17. öld, og handritið ÍB 70 4to sem ritað var af Hjalta Þorsteinssyni presti í Vatnsfirði árið 1693. Hjalti hafði lært tónlist bæði í Skálholtsskóla og Kaupmannahöfn og þótti músíkalskur. Því má gera ráð fyrir að nótnahandrit hans sé fremur áreiðanlegt hvað uppskrift laganna snertir.

Hljóðritanir á tónlist við kvæði Ólafs á Söndum

• Tvísöngur. Schola cantorum, stj. Árni Heimir Ingólfsson. Smekkleysa, 2004.
• Sálin þýða. Tónverk eftir fjögur samtímatónskáld við kvæði Ólafs á Söndum. Sönghópurinn Gríma o.fl. Smekkleysa, 2006.
• Melódía. Kammerkórinn Carmina, stj. Árni Heimir Ingólfsson. Smekkleysa, 2007.
• Heyr mig, mín sál. Hymnodia, stj. Eyþór Ingi Jónsson. Íslensk tónverkamiðstöð, 2008.
• Meditatio. Schola cantorum, stj. Hörður Áskelsson. BIS, 2016.
• Crossing Over. Skylark Vocal Ensemble. Sono Luminus, 2016.
• Ice Land. The Eternal Music. Choir of Clare College, Cambridge, stj. Graham Ross. Harmonia Mundi, 2022.

Útgefið efni

• Söngbók séra Ólafs Jónssonar á Söndum. Árni Heimir Ingólfsson, Johnny Lindholm, Margrét Eggertsdóttir og Þórunn Sigurðardóttir gáfu út. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2024.
• Johnny Lindholm. „Sandheds Veje. Lutherske Strejflys over Ólafur Jónsson á Söndums Digtning.“ Doktorsritgerð, Háskóla Íslands, 2022.
• Árni Heimir Ingólfsson. Tónlist liðinna alda. Íslensk handrit, 1100-1800. Crymogea, 2019.
• Páll Ragnar Pálsson. „Melodies in the Poetry Book of Father Ólafur from Sandar: Religious Songs from Early 17th century Iceland.“ Lokaritgerð til doktorsprófs í tónsmíðum, Tónlistarakademía Eistlands, 2013.
• Í höndum þínum minn herra Guð hefur þú teiknað mig. Brot úr sálmum séra Ólafs Jónssonar á Söndum í Dýrafirði. Kári Bjarnason bjó til útgáfu. Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2006.
• Finnbogi Guðmundsson. „Ein kvæðabók ort af Séra Ólafe Sál. Jónssyne á Söndum m.h. síra Hjalta Guðmundssonar í Vatnsfirði.“ Árbók Landsbókasafns Íslands, Nýr flokkur 18 (1992):5–26.
• Sigurjón Einarsson. „Séra Ólafur á Söndum.“ Skírnir 134 (1960):78–128.
• Bjarni Þorsteinsson. Íslenzk þjóðlög. Kaupmannahöfn, 1906-1909.