Fara í innihald

Íslenskar mælieiningar

Breyta tenglum
Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

Fjöldi mælieininga voru notaðar á Íslandi áður fyrr til að mæla lengd, massa, flatarmál, rúmmál og svo framvegis. Um aldir voru mælieiningar ekki staðlaðar, og sama heiti gat verið mismunandi mælieining frá einu ríki til annars. Árið 1781 var gefin út Reglugerð um konunglegu grænlensku, íslensku, finnmerksku og færeysku verslunina.[1] í tilskipuninni er sagt að allt sem varðar mál og vigt skuli vera samræmt í öllu danska ríkinu í samræmi við tilskipun konungs og tekið fram að dönsk alin skuli vera óbreytanlegur grundvöllur fyrir mál og vog.

Þessi grein er listi yfir margar þeirra íslensku mælieininga sem giltu frá 1781 þar til metrakerfið var innleitt. Það var lögleitt á Íslandi 4. maí 1907 og innleitt 1. janúar 1910.[2] Þann 8. júní 1912 undiritaði danski konungurinn „Lög um umbreytingu fyrri gildandi mælieininga í metrakerfi“.[3] Þessi lög giltu í öllu danska ríkinu.

Enn eru sumar af „gömlu“ mælieiningunum notaðar, til dæmis eru tommur notaðar um nagla, stærð á dekkjum og sjónvarps- og tölvuskjám, og nýfædd börn er viktuð í mörkum, í stangveiði er þyngd fisks gefin upp í pundum.

Mælieiningar fyrir metrakerfið

[breyta | breyta frumkóða]

Fjöldi mælieininga voru notaðar á Íslandi og voru þær sömu og notaðar voru í Danmörku, Færeyjum og Noregi sem öll voru hluti af Danaveldi.

Lengdareiningar

[breyta | breyta frumkóða]

Fjöldi mælieininga voru notaðar á Íslandi til að mæla lengd. Eitt fet samsvaraði 0,314 m og ein sjómíla samsvaraði 1,851 m, í metrakerfinu. Fleiri einingar eru hér að neðan.[2]:

  • 1 lína = 1⁄144 fet = 2,18 mm
  • 1 þumlungur = 1⁄12 fet = 2,61 sm
  • 1 alin = 2 fet = 0,6277 m
  • 1 faðmur = 6 fet = 1,884 m
  • 1 míla á landi eða landmíla = 24,000 fet = 532,48 m
  • Þingmannaleið = 20,000 faðmar = 120,000 fet = 37,5 km[4]

Þyngdareiningar

[breyta | breyta frumkóða]

Fjöldi mælieininga voru notaðar til að mæla þingd. Eitt pund samsvaraði 0,5 kg í metrakefinu. Fleiri einingar eru hér að neðan[2]:

  • 1 mörk = 1⁄2 pund = 0,5 kg
  • 1 skálapund = 496 g[5]
  • 1 líspund, lísipund eða lýsipund = 16 pund = 8 kg
  • 1 tunna smjörs = 224 pund = 112 kg
  • 1 skippund = 320 pund = 160,00 kg

Flatarmálseiningar

[breyta | breyta frumkóða]

Fjöldi mælieininga voru notaðar til að mæla flatarmál. Einn ferfaðmur samsvaraði 3,546 m2 og ein fermíla samsvaraði 56,7383 km2 í metrakefinu. Fleiri einingar eru hér að neðan.[2]:

  • 1 fertomma = 1⁄5,184 ferfaðmur = 6,8 sm2
  • 1 ferfet = 1⁄36 ferfaðmur = 985 sm2
  • 1 feralin = 1⁄9 ferfaðmur = 0,394 m2
  • 1 túndagslátta = 900 ferfaðmar = 3,191 m2
  • 1 engjateigur = 1,600 ferfaðmar = 5,673 m2

Rúmmálseiningar

[breyta | breyta frumkóða]

Fjöldi mælieininga voru notaðar til að mæla rúmmál. Einn pottur samsvaraði 0,9661 lítrum í metrakefinu. Fleiri einingar eru hér að neðan[2]:

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Reglement om den kongelige grønlandske, islandske, finmarkske og færøiske handel.
  2. 1 2 3 4 5 Cardarelli, F. Encyclopaedia of Scientific Units, Weights and Measures. Their SI Equivalences and Origins. Springer. bls. 117, 118. ISBN 978-1-4471-1122-1.
  3. ↑ Lov om Omsætning til det metriske System af Maal- og Vægtangivelser efter de hidtil gældende Systemer i bestaande Love m.m. Retsinformation.
  4. ↑ „Hvað er þingmannaleið?“.
  5. ↑ Björk Ingimundardóttir (2025). Mál og vog: Mælieiningar fyrri alda (PDF) (Report). Þjóðskjalasafn Íslands.

Tenglar

[breyta | breyta frumkóða]
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Íslenskar_mælieiningar&oldid=1973354“