Vidkun Quisling

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Vidkun Quisling
Vidkun Quisling
Fædd(ur) 18. júlí 1887
Fyresdal, Telemark, Noregi
Látin(n) 24. október 1945 (58 ára)
Akershus Festning, Oslo
Aftaka
Búseta Oslo, Noregi
Þekktur fyrir Fyrir að hafa svikið Noregi í hendur nasista í seinni heimsstyjöld og fyrir að vera forsætisráðherra Noregs í stríðinu
Starf/staða Varnarmálaráðherra og seinna forsætisráðherra Noregs

Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling (18. júlí 188724. október 1945) var norskur stjórnmálamaður, herforingi og diplómati. Hann starfaði ásamt Fridtjof Nansen á árunum 1921 - 1922 við að skipuleggja hjálpastarf gegn hungursneyð í Sovétríkjunum og var varnarmálaráðherra í ríkisstjórn Bændaflokksins (Bondepartiet) 1931 - 1933. Árið 1933 sagði hann skilið við ríkisstjórnina og tók þátt í stofnun þjóðernissinnaflokksins Nasjonal Samling (Þjóðleg samstaða), en stefna flokksins einkenndist af ákafri þjóðernishyggju og andstöðu við kommúnisma og verkalýðshreyfingu. Flokkurinn fékk sáralítið fylgi í þingkosningum, 2,23 % í kosningunum 1933 og 1.83 % í kosningunum 1936[1]. Í september 1939, þegar seinni heimsstyjöldin hafði skollið á, sótti Quisling Hitler heim, tókst Quisling þá að beina athygli Hitlers að Norðurlöndum. Þjóðverjar gerðu innrás í Noreg 9. apríl 1940 og sama kvöld lýsti Quisling því yfir að stjórnin væri fallin og hann væri hinn nýi forsætisráðherra. Quisling sat þó einungis skamma stund að völdum í þetta sinn. Þjóðverjar gerðu hins vegar Quisling að forsætisráðherra í leppstjórn sinni 1942 og hélt hann því embæti til stríðsloka 1945. Hann var ákærður og dæmdur til dauða fyrir landráð og ýmsa aðra stríðsglæpi eftir stríð. Hann var tekinn af lífi 24. október 1945.

Á fjölmörgum tungumálum hefur nafn Quislings orðið að samheiti fyrir föðurlandssvikara[2]. Á íslensku er orðið iðulega skrifað kvislingur sem merkir, samkvæmt Íslenskri orðabók, „landráðamaður, sá sem svíkur land sitt í hendur óvinahers”.[3]

Æskuár[breyta]

Vidkun Quisling fæddist 18. júlí 1887 í Fyresdal í Telemark á bænum Moland. Móðir hans hét Anna Karoline Bang og faðir hans Jon Quisling, en hann var sóknarprestur í Fyresdal. Aðeins einu og hálfu ári eftir að Vidkun fæddist, fæddist bróðir hans Jørgen Quisling en þeir voru alla tíð mjög nánir. Vidkun bjó á Moland fyrstu sex ár ævi sinnar en árið 1893 fluttist fjölskyldan til Drammen. Sumarið 1900 fluttist fjölskyldan aftur til Telemark þar sem faðir hans starfaði sem prestur í Gjerpen og Skien. Vidkun og bróðir hans Jørgen fóru í latínuskóla í Skien og urðu brátt með bestu nemendum skólans enda báðir mjög greindir. Vidkun sýndi sérstakan áhuga á stærðfræði og sögu en heimspekin átti eftir að vekja áhuga hans seinna meir.[4] Að loknu stúdentsprófi 1905 ákvað Vidkun Quisling að velja framtíð innan hersins. Hann lauk námi frá herskóla 1907 og frá Herháskólanum 1911 og þótti eiga fyrir sér mikla framtíð innan hersins.

Alþjóðastarf[breyta]

Í mars 1918 var hann sendur til Petrograd sem hernaðarsendifulltrúi við norska sendiráðið. Veran þar var þó stutt, í desember var sendiráðinu lokað í kjölfar átaka og kúgunar bolsévíka. Ári síðar, í desember 1919, tók hann við stöðu hernaðarsendifulltrúa við sendiráðið í Helsingfors.

Þegar Fridtjof Nansen fékk það verkefni frá Alþjóða Rauða krossinum að skipuleggja aðstoð gegn hungursneyð í Sovétríkjunum árið 1921 fékk hann Quisling í lið með sér. Quisling hafði aðalstöðvar í Kharkov í Úkraínu og dvaldi þar fram í september 1922. Samkvæmt öllum heimildum var hann mjög framkvæmdasamur og góður verkstjóri. Tókst þessu verkefnin Rauða krossins að bjarga miljónum manns frá sultardauða og varð Quisling frægur fyrir heima í Noregi.

Í Úkraínu kvongaðist Quisling sextán ára stúlku, Alexandra Voronine, og fylgdi hún með honum til Noregs. Nansen kallaði að nýju á Quisling í febrúar 1923 og héldu þau hjónin þá aftur til Úkraínu. Þar hélt Quisling áfram störfum fyrir Rauða krossinn en kvæntist einnig í annað sinn, í þetta skipti Maria Paseshnikova. Þegar Quisling snéri til Noregs seint á árinu 1923 fylgdi Maria með honum. Alexandra hélt til Parísar og Quisling tilkynnt að hún mundi héðan eftir vera kjördóttir hans. Hvenær þau skildu er óljóst, þær Maria og Alexandra bjuggu saman, ýmist í Ósló eða París á árunum 1923 til 1926 og bjó Quisling með þeim báðum eftir því sem best er vitað.[5]

Á árunum 1925 til 26 vann Quisling fyrir Þjóðabandalagið með flóttamannaaðstoð á Balkanskaganum og í Sovéska lýðveldinu Armenía.

Sumarið 1926 hélt Quisling enn í austurveg, hafði hann fengið stöðu við norska sendiráðið í Moskvu og var verkefnið að sjá um samskipti Bretlands og Sovétríkjanna en þau höfðu þá slitið diplómatískum samskiptum. Þótti Quisling standa sig vel í þessu verkefni og var hann 1929 sæmdur bresku orðunni Order of the British Empire sem honorary commander. Hann var sviptur orðunni 22. maí 1944. Quisling snéri svo endanlega aftur til Noregs 1929 og fylgdi Maria með honum en Alexandra varð eftir í Sovét. Hún hélt síðan til Kína og þaðan til Bandaríkjanna 1947.[6]

Stjórnmál[breyta]

Tákn Nasjonal Samling

Quisling kom sér á kortið með því að skrifa greinar í blöð. Greinar hans vöktu mikla athygli og fljótlega fór hann að fá heimsóknarboð frá hinum ýmsu embættismönnum og stjórnmálamönnum. Hann var oft beðinn um að halda ræður, sem þóttu með þeim betri. Quisling var síðan valinn í ríkistjórn árið 1931 þrátt fyrir að tilheyra ekki neinum sérstökum flokki og hafa ekki einu sinni verið í framboði. Það var Peder Kolstad sem valdi Quisling sem varnarmálaráðherra.[7]

Eftir tvö erfið ár í ríkisstjórn en á þessum árum voru erfiðir tímar í Noregi sökum efnahagskreppu, stofnuðu Quisling og félagar sinn eigin flokk, Nasjonal Samling eða Þjóðarhreyfinguna. Kjarninn í flokknum voru Quisling og félagi hans Fredrik Prytz. Strax vorið 1930 höfðu þessir menn byrjað að safna að sér hópi háskólamenntaðra embættismanna. Hópur þessi hittist reglulega heim hjá Prytz þar sem stjórnmál voru ætíð aðal umræðuefnið. Hópurinn varð síðan uppistaðan í hinum nýja flokki.

Flokkurinn fékk 3,5% fylgi í sínum fyrstu kosningum árið 1933, sem voru mikil vonbrigði. En Quisling lét það ekki á sig fá og lagði mikið á sig til að halda flokknum saman.[8] Flokkurinn og Quisling urðu á þessum árum meira og meira fyrir áhrifum af hugmyndum nasista í Þýskalandi og National Samling hefur stundum verið kallaður Hinn norski nasistaflokkur. En þrátt fyrir þessar breytingar á stefnu flokksins og ötulli vinnu innan flokksins gekk enn verr í kosningunum 1936.

Eftir lélegt gengi í tveimur kosningum var flokkurinn mjög illa staddur, þeir höfðu ekki stuðning fólksins og meðlimir fóru að efast um að Quisling væri rétt maðurinn til að leiða flokkinn.[9] Þessar vangaveltur enduðu snögglega um leið og seinni heimsstyrjöldin braust út 3. september 1939 en Quisling hafði þá í mörg ár varað við stríði og sagt að Noregur yrði að taka afstöðu með eða á móti Þýskaland. Meðlimir flokksins og fleiri landsmenn sáu þá að Quisling hafði haft rétt fyrir sér og efasemdir um hann hættu snarlega.[10]


Seinni heimsstyrjöld[breyta]

Stríðið setti Noreg í mjög erfiða stöðu, flestir Norðmenn vildu að landið væri hlutlaust eins og í fyrri heimsstyrjöldinni og Noregur, ásamt hinum Norðurlöndunum, lýsti yfir hlutleysi sínu mjög snemma. Fremstu leiðtogar þessara landa hittust á fundi í Kaupmannahöfn 18.-19. september og tóku sameiginlega ákvörðun um að löndin skyldu standa saman í hlutleysi sínu.

En þegar leið á stríðið var ljóst að það yrði erfitt. Í fyrsta lagi er Noregur með mjög langa strandlengju sem gæti orðið mjög mikilvægt vopn bæði fyrir Breta og Þjóðverja ef til átaka kæmi á sjó. Í öðru lagi þurfti Noregur að leggja niður nær alla verslun til landa sem voru þátttakendur í stríðinu. Verslun við Breta setti þá upp á móti Þjóðverjum og verslun við Þjóðverja setti þá upp á móti Bretum.[11]

Svona erfiðir tímar kalla á erfiðar ákvarðanir. Quisling stóð með Hitler og nasistunum og jafnvel eru til heimildir um að hann hafi sent Hitler afmæliskveðjur. Þann 10. desember 1939 fór Quisling til Berlínar en þýski sendiherrann í Oslo, Curt Bräuer, hafði reynt að fá hann ofan af því. Bräuer varaði meira að segja yfirmenn sína í utanríkisráðneytinu í Þýskalandi við og sagði að Quisling og hans flokkur hefði lítinn stuðning í Noregi og að Quisling hefði ekkert til að bera sem stjórnmálamaður. Yfirmenn hans voru honum sammála en Quisling náði sínu fram og með aðstoð Alfreds Rosenberg og Raeder náði hann að koma á fundi með Hitler. Hann hitti leiðtogann tvisvar, 14. desember og 18. desember. Tilgangur fundanna var að fá Hitler til að aðstoða sig við að ná völdum í Noregi. Quisling sannfærði hann um að hann nyti stuðnings samstarfsmanna sinna í Noregi og að konungur myndi beygja sig fyrir vilja hans myndu Þjóðverjarnir gera innrás.[12]

Það kann að virðast skrítið en Quisling taldi að hann væri að gera það eina rétta fyrir Noreg. Þjóðverjar höfðu mikla yfirburði í Evrópu og þóttu mun sterkari en flest önnur lönd. Qusling og stuðningsmenn hans töldu því að það væri betra að vera með þeim í liði en að treysta á Breta og Frakka.

Nasistar réðust á Noreg 9. apríl 1940. Um hálfátta leytið að kvöldi 9. apríl lýsti Quisling því yfir í útvarpi landsmanna að núverandi stjórn hefði flúið og ný stjórn hefði tekið við, stjórn sem hann hefði myndað með hann sem forsætisráðherra. Seinna um kvöldið kom hann aftur fram í útvarpi og tilkynnti þá nánar um þessa nýju stjórn og hvatti einnig Norðmenn til að veita Þjóðverjum enga mótspyrnu. Orð Quisling komu flatt upp á bæði Norðmenn og Þjóðverja en það var Hitler sjálfur sem brást fyrstur við og samþykkti nýju stjórnina og skipaði Bräuer að fara á fund konungs og neyða hann til að samþykkja stjórnina.

Quisling, Heinrich Himmler,Nikolaus von Falkenhorst og Josef Terboven

Quisling hafði þá framið nokkurs konar valdarán í Noregi með hjálp Hitlers, einmitt eins og hann hafði haft í hyggju á fundum sínum með Hitler í desember 1939. Ekki er vitað hvort heimsókn hans til Þýskalands hafi hvatt Þjóðverja til að ráðast inn í Noreg eða hvort afskipti hans hafi ekki haft neitt að segja um þróun mála. En á þessum tímapunkti hafði hann svikið landa sína með því að neyða uppá þá stjórn sem studdi innrás annarra þjóða og með því að reyna að fá aðra þjóð til að ráðast á landið. Eftir stríðið komst það einnig upp að á þessum fundum sínum hafði Quisling lekið leynilegum og mikilvægum upplýsingum um hermál í Noregi.[13]

Starfið sem forsætisráðherra var ekki eins frábært og Quisling hafði haldið. Í fyrsta lagi neitaði gamla stjórnin að víkja til hliðar og hún hafði einnig stuðning konungsins á bak við sig. Um miðjan apríl ríktu því tvær stjórnir í Noregi sem skapaði sundrung meðal landsmanna jafnt sem stjórnarmeðlima.

Þýski sendiherrann, Bäuer, vann einnig ötullega gegn Quisling en Hitler var ekki ánægður með það og 24. apríl var Bäuer kallaður aftur heim til Þýskalands og maður að nafni Josef Terboven tók til starfa sem æðsti fulltrúi Þýskalands í Noregi. Stuðningur og trú Hitlers á Quisling fór hins vegar að dvína, hann hafði ekki þann stuðning í Noregi sem hann hafði haldið fram og í júni 1940 neyddi Terboven hann til að víkja til hliðar.[14][15]

Stríðið hélt hins vegar áfram og þegar Þjóðverjar náðu Frakklandi varð krafan um nýja stjórn sem hefði hagsmuni Norðmanna að leiðarljósi, en gæti unnið með Þjóðverjum, æ háværari í Noregi. En Þjóðverjar höfðu á þessum tíma lagt undir sig allt landið og réðu nær öllu í Noregi. Af þessu varð hins vegar ekki. Vegna yfirvofandi árásar Þjóðverja á Sovétríkin varð þörfin fyrir algert þýskt vald í Noregi sterkari.

Í september 1940 lýsti Terboven því yfir að allir flokkar nema Nasjonal Samling (Þjóðarhreyfingin) væru bannaðir, einnig afnam hann konungsvaldið og þáverandi ríkistjórn. Ný stjórn var mynduð með nær eingöngu meðlimum Nasjonal Samling og Quisling sem leiðtoga og satt sú stjórn það sem eftir var stríðsins.[16]

Dómurinn og aftakan[breyta]

Í maí 1945 varð öllum ljóst að Hitler og nasistarnir höfðu tapað stríðinu. Var þá farið að vinna að því í Noregi að frelsa landið undan valdahendi nasista. Byrjað var að leita uppi stuðningsmenn Hitlers í Noregi. Quisling var handtekinn 9. apríl 1945 en alls voru í kringum 53 000 Norðmenn handteknir fyrir að vinna með eða fyrir þýsku nasistana. Quisling var færður í fangelsi þar sem hann sat fram að réttarhöldunum.

Réttarhöldin hófust 20. ágúst 1945 og þann 7. september eftir tæplega þriggja vikna réttarhöld var dómurinn klár. Dómurinn var langur og flókinn en í aðalatriðum var Quisling dæmdur til dauða fyrir stríðsglæpi þá sérstaklega föðurlandssvik, stuðning við óvinaþjóð og fyrir meðvirkni og ábyrgð á morðum sem voru framin eftir ólögmætar stjórnarskrár breytingar 22. janúar 1942. Þann 24. október 1945 var dómnum fylgt eftir og Quisling var skotinn á Akershus Festning klukkan hálf þrjú um nótt, hans síðustu orð voru „Ég er saklaus”.[17]

Heimildir[breyta]

  1. Norges offisielle statistikk, IX. 26 og IX. 107, Stortingsvalget 1933 og 1936
  2. Eða með orðum Winston Churchill: „the vile race of Quislings, which will carry the scorn of mankind down the centuries“. Sir Winston Churchill (1874-1965), Speech at St. James's Palace, London, June 1941 í Never Give In: The Best of Winston Churchill's Speeches, Hyperio, 2003, ISBN-10: 1401300561
  3. Íslensk orðabók, fjórða útgáfa, ritstjóri Mörður Árnason 2007. Edda útgáfa hf., Reykjavík, ISBN 978-9979-3-2853-7
  4. Dalh, Hans Fredrik. Quisling, en Norsk Tragedie. Aschehoug, Oslo 2004. Bls 25-13.
  5. Arve Juritzen, Quisling privat, Juritzen forlag, 2008, ISBN-13: 9788282050272
  6. Alexandra Andreevna Voronine Yourieff Papers
  7. Dahl, Hans Fredrik. Bls 89-92.
  8. Dahl, Hans Fredrik. Bls 193-202.
  9. Dahl, Hans Fredrik. Bls 143 og bls 149
  10. Dahl, Hans Fredrik. Bls 157-159
  11. Nøkelby, Berit. Da krigen kom. Gyldendal Norsk Forlag, Oslo 1989.
  12. Dahl, Hans Fredrik. Bls 170 -181
  13. Dahl, Hans Fredrik. Bls 193-202
  14. Nøkleby, Berit. Bls 116-117
  15. Dahl, Hans Frederik. Bls 211-212
  16. Emblem, Terje o.fl. Norge 2, Norges historie etter 1850. J.W. Cappelens Forlag A.S, Oslo 1989.
  17. Dahl, Hans Frederik bls 466-478