Vítissódi

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Vítissódi
Vítissódasameind

Vítissódi (NaOH), natríumhýdroxíð eða natrínhýdroxíð er jónískt efni myndað úr Na+ og OH-. Það er hvítt, fast efni með bræðslumarkið 318 °C og rammur basi. Suðumark þess er 1390 °C . Vítissódi er auðleystur í vatni en það fylgir mikil varmamyndun að leysa hann upp í vatni. Vítissódi er stundum seldur sem flögur, litlar kúlur eða sem upplausn. Heimsframleiðslan á vítissóda árið 1998 var um 45 milljón tonn.

Vítissódi er afar ætandi og hættulegt efni. Mikilvægt er að geyma efnið í loftþéttu íláti því það binst koltvísýringi úr andrúmsloftinu. Vítissódi leysist upp í vatni en þá losnar mikill hiti. Efnið leysist líka upp í etanól og metanól en leysist ekki upp í eter. Vítissódalausn skilur eftir gula bletti í efnum og á pappír.

Notkun[breyta]

Vítissódi er notaður við vinnslu og sem hráefni í ýmisskonar efnaiðnaði; aðallega sem rammur basi í framleiðslu viðarkvoðu og pappírs, textíls, drykkjarvatns, sápu og þvotta- og hreinsiefna fyrir frárennslisrör. Efnið er notað til að losa stíflur í frárennslisrörum og er þá sturtað í niðurföll. Vítissódi er notaður sem hreinsiefni t.d. til að hreinsa bjórframleiðslutanka og er algengasta efnið í efnum sem seld eru til að hreinsa bakarofna. Vítissódi er algengasti basinn sem notaður er efnafræðitilraunum. Efnið er líka notað við framleiðslu á lífdísil. Áður var algengast að nota vítissóda til að ná málningu af tré en vegna umhverfissjónarmiða hefur sú notkun minnkað.

Vítissódi er notaður í fæðuframleiðslu m.a. við framleiðslu á hinum norska „lutefisk“. Oftast er hinn guli litur á kínverskum núðlum ekki vegna þess að þær innihaldi egg heldur vegna þess að þær hafa verið gerðar með upplausn sem inniheldur vítissóda. Vítissódi hefur verið notaður við verkun sviðahausa á Íslandi, til að ná sóti af sviðnum hausum eru þeir settir í vatnslausn með vítissóda. Vítissódi er notaður til að hreinsa ál sem inniheldur báxíð til að búa til áloxíð sem síðan er hráefni sem notað er til að framleiða ál í álbræðslum.

Vítissódi hefur verið notaður af fagstéttum til að slétta hár en úr þeirri notkun hefur dregið vegna hættu á efnabruna. Vítisódi hefur verið notaður til að leysa upp lífræna vefi dýra. Vítissódi hefur verið notaður til að stjórna sýrustigi við framleiðslu ólöglegra lyfja eins og metamfetamíns.

Gullpeningatilraun[breyta]

Vítissódi gengur í samband við sínk og það er hægt að búa til „gullpeninga“ úr mynt úr kopar og með því að sjóða peninga í vítissódaupplausn þar sem í er dálítið af sínki, myntin silfurlituð eftir 45 sekúndur. Ef myntin er síðan sett undir gasloga í nokkrar sekúndur verður hún gullin. Ástæðan fyrir þessu er að sínkduftið leysist upp í vítissóda og býr til Zn(OH)42-. Þegar sink og kopar eru hitað saman verður til látún.

Heimildir[breyta]