Teknetín

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
  Mangan  
Mólýbden Teknetín Rúþen
  Renín  
Electron shell 043 Technetium - no label.svg
Efnatákn Tc
Sætistala 43
Efnaflokkur Hliðarmálmur
Eðlismassi 11000,0 kg/
Harka Ekki vitað
Atómmassi (98) g/mól
Bræðslumark 2430,0 K
Suðumark 4538,0 K
Efnisástand
(við staðalaðstæður)
Fast form
Lotukerfið

Teknetín er frumefni með skammstöfunina Tc og er númer 43 í lotukerfinu. Dimitri Mendeleev sagði fyrir til um marga af eiginleikum frumefnis 43, sem hann kallaði ekamangan, langt áður en það var uppgötvað. 1937 varð samsæta þess, Tc-97, fyrsta gervifrumefnið sem framleitt var og tók þar af leiðandi nafn sitt af gríska orðinu τεχνητος, sem að þýðir tilbúið eða framleitt.

Mest allt teknetín sem framleitt er í dag er aukaafurð samruna úran-235 í kjarnaofnum og er unnið úr eldsneytisstöngum. Engin samsæta teknetíns hefur helmingunartíma lengur en 4.2 milljón ár (Tc-98) þannig að mæling þess í rauðum risum 1952 ýtti undir þá kenningu um að stjörnur gætu framleitt þyngri frumefni en járn. Á jörðu finnst teknetín eingöngu í úrangrýti sem afurð sjálfklofnunar; magn þess er agnarsmátt en samt mælanlegt.

Almenn einkenni[breyta]

Teknetín er silfurgrár, geislavirkur málmur sem líkist mjög platínu. Það er hins vegar yfirleitt fengið sem grátt duft. Staða þess í lotukerfinu er á milli reníns og mangans og, eins og sagt fyrir samkvæmt lotureglunni, eru eiginleikar þess mitt á milli þessara tveggja frumefna. Þetta frumefni er óvenjulegt meðal léttari frumefnanna sökum þess að það hefur engar stöðugar samsætur og er þar af leiðandi mjög sjaldgæft í náttúrunni.

Málmform teknetíns tærist hægt og rólega í röku lofti. Oxíð þess eru TcO2 og Tc2O7. Algeng oxunarstig þess eru 0, +2, +4, +5, +6 og +7. Það er uppleysanlegt í kóngavatni, saltpéturssýru og óblandaðri brennisteinssýru en er ekki uppleysanlegt í saltsýru. Málmform þess er örlítið meðseglað, sem að þýðir að segulskaut þess samstillast við ytra segulsvið þrátt fyrir að teknetín sé ekki yfirleitt segulmagnað.

Notkun[breyta]

Geislalæknisfræði[breyta]

Tc-99m („m“ gefur til kynna að þetta sé hálfstöðugur systurkjarni, ‚metastable‘' á ensku) er notað sem samsæta í geislalæknisfræði, til dæmis sem geislavirkt sporefni sem að læknistæki geta þá mælt í líkamanum. Það gegnir því hlutverki vel því að það gefur frá sér vel mælanlega 140 keV gammageisla, og hefur stuttan 6.01 klukkustunda helmingunartíma.

Þegar Tc-99m er blandað saman við tin binst það við rauð blóðkorn og gerir það kleift að kortleggja röskun í blóðrásarkerfinu. Tvífosfatjón með Tc-99m bindast við kalsínset í skemmdum hjartavöðva, sem hjálpar til við að segja til um skemmdir eftir hjartaáfall. Brennisteinskvoðulausn af Tc-99m er hirt af miltanu og gerir það mögulegt að mynda það líffæri.

Hægt er að halda geislavirkri mengun við geislagreiningu í lágmarki. Þó að Tc-99m er nokkuð geislavirkt (sem að gerir það kleift að mæla það í litlu magni) hefur það stuttan helmingunartíma, og hrörnar þar af leiðandi fljótlega í Tc-99 sem er minna geislavirkt. Í því formi sem að það er gefið hreinsast báðar samsætur þess fljótlega út úr líkamanum (yfirleitt eftir nokkra daga).

Iðnaður[breyta]

Tc-99 hrörnar næstum eingöngu við betahrörnun og gefur frá sér betaeindir með stöðuga lága orku og enga meðfylgjandi gammageislun (Tc-99m gefur aftur á móti frá sér gammageisla en engar betaeindir). Enn fremur, sökum þess að helmingunartími þess er mjög langur, minnkar þessi útgeislun frekar lítið með tímanum. Það er einnig hægt að vinna það úr geislaúrgangi í mjög hreinu formi, bæði efnafræðilega og sem samsæta. Af þessum sökum er það staðalbetagjafi og notað til að kvarða mælitæki.

Líkt og renín og palladín, er hægt að nota teknetín sem hvata. Í sumum efnahvörfum, eins og til dæmis vetnissviptingu ísoprópanóls, er það mun virkara en bæði hin tvö efnin. Geislavirkni þess er þó hindrun í því að finna almenn not fyrir það.