Sýslur Íslands

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
(Tilvísað frá Sýslur á Íslandi)
Stökkva á: flakk, leita
Stjórnsýsluumdæmi sýslumanna ráðast af legu sveitarfélaga í dag.

Sýslur Íslands eru fyrrverandi stjórnsýslueiningar sem eru ekki lengur opinberlega í gildi. Þó eru í gildi embætti sýslumanna en stjórnsýsluumdæmi sýslumanna ráðast af legu sveitarfélaga. Í daglegu tali er enn talað um sýslur.

Í flokkunarkerfi Sarps er minjum úthlutuð landfræðileg staðsetning eftir sýslum.[1]

Saga[breyta]

Íslandi hefur frá fornu fari verið skipt upp í sýslur til umboðsstjórnar. Sýslumanna er fyrst getið á Íslandi í Gamla sáttmála, Járnsíðu og Jónsbók og voru þá 12 eða 13 talsins.[2] Síðar var sumum sýslunum skipt upp og á 20. öldinni voru þær orðnar 23. Í kjölfar upphafs þéttbýlismyndunar á 18. öld var farið að stofna sérstaka kaupstaði, sem ekki heyrðu undir sýslur þó svo að þeir væru innan landfræðilegra marka þeirra.

Sýslumenn fóru með framkvæmdavaldið í sýslunum og voru sjálfkjörnir formenn sýslunefnda, sem einnig voru skipaðar fulltrúum allra þeirra hreppa sem í viðkomandi sýslu voru. Verkefni sýslunefnda voru að hafa eftirlit með gerðum hreppsnefnda og annast ýmis mál er snertu sýsluna alla eins og t.d. lagningu og viðhald þjóðvega. Fram til ársins 1959 voru sýslurnar eða kaupstaðirnir einnig kjördæmi í þingkosningum.

Lagabreytingar[breyta]

Sýslurnar hafa nú fallið úr gildi sem formlegar stjórnsýslueiningar en þær eru áfram notaðar í daglegu tali til að vísa til landfræðilega afmarkaðra svæða þó að mörk sveitarfélaga og umdæma sýslumanna gangi nú stundum þvert á hin hefðbundnu mörk. Þetta gerðist með tvennum lögum sem sett voru á 9. áratug 20. aldar. Fyrst voru það ný sveitarstjórnarlög (nr. 8/1986) sem leystu af hólmi eldri lög um sveitarstjórnir frá 1872, en í þeim var kveðið á um að sýslunefndirnar yrðu lagðar niður og verkefni þeirra færð til sveitarfélaganna sjálfra og sérstakra héraðsnefnda (sem oftast ná yfir stærri svæði en gömlu sýslurnar) sem kaupstaðirnir gætu líka átt hlut að.

Seinni lagabreytingin fólst í lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði (nr. 92/1989, nú kölluð Lög um framkvæmdavald ríkisins í héraði) en í þeim var hlutverk sýslumanna endurskilgreint, embætti bæjarfógeta í kaupstöðum lögð niður og dómsvaldið fært frá þessum embættum til nýrra héraðsdómstóla. Í lögunum var Íslandi skipt upp í 25 umdæmi sýslumanna sem að miðuðust að litlu leyti við hina gömlu sýsluskiptingu landsins. Áhrif þessara lagabreytinga voru þau að nú hafa öll sveitarfélög landsins sömu réttarstöðu, hvort sem þau voru áður flokkuð sem hreppur, bær eða kaupstaður og sýslurnar eru ekki lengur til í lagalegum skilningi sem stjórnsýslulegar einingar.

Sýslurnar[breyta]

Sýslur og kaupsstaðir Íslands, sýslurnar eru 23 talsins og auk þeirra eru 24 kaupstaðir

Sýslurnar eru 23 talsins.

Nafn Stærð (km²)[3] Landshluti
Árnessýsla 7.932 Suðurland
Austur-Barðastrandarsýsla 1.074 Vestfirðir
Austur-Húnavatnssýsla 4.295 Norðurland
Austur-Skaftafellssýsla 3.041 Austurland
Borgarfjarðarsýsla 1.786 Vesturland
Dalasýsla 2.078 Vesturland
Eyjafjarðarsýsla 4.089 Norðurland
Gullbringusýsla 1.216 Vesturland
Kjósarsýsla 664 Vesturland
Mýrasýsla 3.092 Vesturland
Norður-Ísafjarðarsýsla 1.958 Vestfirðir
Norður-Múlasýsla 10.568 Austurland
Norður-Þingeyjarsýsla 5.393 Norðurland
Rangárvallasýsla 7.365 Suðurland
Skagafjarðarsýsla 5.040 Norðurland
Snæfells- og Hnappadalssýsla 2.163 Vesturland
Strandasýsla 3.465 Vestfirðir
Suður-Múlasýsla 3.970 Austurland
Suður-Þingeyjarsýsla 11.134 Norðurland
Vestur-Barðastrandarsýsla 1.519 Vestfirðir
Vestur-Húnavatnssýsla 2.663 Norðurland
Vestur-Ísafjarðarsýsla 1.221 Vestfirðir
Vestur-Skaftafellssýsla 5.663 Suðurland

Kaupstaðir[breyta]

Auk sýslnanna voru 24 sjálfstæðir bæir, kaupstaðir.

Nafn Kaupstaðarréttindi
Akranes 1942
Akureyri 1786 (missti þau 1836, fékk aftur 1862)
Bolungarvík 1974
Dalvík 1974
Eskifjörður 1786 (missti þau en endurheimti 1974)
Garðabær 1975
Grindavík 1974
Hafnarfjörður 1908
Húsavík 1950
Ísafjörður 1786 (missti þau en endurheimti 1866)
Keflavík 1949
Kópavogur 1955
Neskaupstaður 1929
Njarðvík 1975
Ólafsfjörður 1945
Ólafsvík 1983
Reykjavík 1786
Sauðárkrókur 1947
Selfoss 1978
Seltjarnarnes 1974
Seyðisfjörður 1895
Siglufjörður 1918
Vestmannaeyjar 1786 (missti þau en endurheimti 1918)

Grundarfjörður (fékk kaupstaðarréttindi 1786 en missti þau og endurheimti ekki aftur)

Neðanmálsgreinar[breyta]

Tenglar[breyta]