Síle

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Hnit: 31°S 71°V / 31°S 71°V / -31; -71

República de Chile
Lýðveldið Chile
Fáni Chile Skjaldamerki Chile
(Fáni Chile) (Skjaldarmerki Chile)
Kjörorð: Por la razón o la fuerza (spænska)
(Þýðing: Með rétti eða mætti)
Þjóðsöngur: Himno Nacional de Chile
Staðsetning Chile
Staðsetning Chile (rauð)
Höfuðborg Santíagó
Opinber tungumál spænska
Ríkisstjórn Lýðveldi
•  forseti Michelle Bachelet
Sjálfstæði frá spáni
•  Stofnað 18. september 1810
•  Yfirlýst 12. febrúar 1818
•  Viðurkennt 25. apríl 1844
Flatarmál
•  Samtals 755.696 km² (38. sæti)
•  Vatn (%) 1,07
Mannfjöldi
•  2012 áætlun 16.634.603 (60. sæti)
•  2002 manntal 15.116.435
•  Þéttleiki byggðar 22,18/km² (194. sæti)
VLF (KMJ) 2007 áætlun
•  Samtals $227,879 milljarðar (44. sæti)
•  Á mann $13.745 (58. sæti)
VLF (nafnvirði) 2007
•  Samtals 160,784 (41. sæti)
•  Á mann 9.698 (52. sæti)
Gini (2006) 54 (hátt)
VÞL (2005) Green Arrow Up.svg 0.867 (hátt) (40. sæti)
Gjaldmiðill pesi (CLP)
Þjóðarlén .cl
Landsnúmer +56

Lýðveldið Síle, stundum ritað Chile (spænska: República de Chile ), er land í Suður-Ameríku á langri ræmu milli Andesfjalla og Kyrrahafsins. Í norðri liggur landið að Perú, Bólivíu í norðaustri, Argentínu í austri og Drakesund í suðurhlutanum. Kyrrahafið mótar landamæri landsins að fullu í vestri, þar sem að strandlengjan er yfir 6,435 kílómetra á lengd.[1] Yfirráðasvæði Chile nær til Kyrrahafsins sem felur í sér Juan Fernández eyjurnar, Sala y Gómez Islands, Desventuradas eyjurnar og Páskaeyjar sem er staðsett í Pólýnesíu. Chile gerir tilkall til 1.250.000 km² af Suðurskautslandinu.

Óvanaleg lögun Chile - 4.300 km á lengd og að meðaltali 175 km á breidd - er orskök þess að landið hefur fjölbreytilegt loftslag, eða allt frá heimsins þurrustu eyðimörk - Atacama - í norðri, í gegnum miðjarðarhafsloftslag í miðju landsins, til snjóþaktra Andesfjalla í suðri, ásamt jöklum, fjörðum og lækjum.[2] Eyðimörkin í norðri er rík af steinefnum og þá aðallega kopar. Lítið landsvæði í miðju Chile er ríkjandi hvað varðar mannfjölda og landbúnað. Það er einnig miðpunktur menningar og stjórnmála þaðan sem að landið þandist út á 19. öld, þegar það innlimaði svæði í norðri og suðri. Í suðri er mikið um skóga og graslendi en þar finnst einnig röð eldfjalla og lækja. Suður-ströndin er völundarhús fjarða, víka, skurða, hlykkjóttra skaga og eyja. Andesfjöllin eru á austurlandamærum landsins.

Orðsifjar[breyta]

Torres del Paine, í Suður-Chile.

Til eru ýmsar kenningar um uppruna orðsins „Chile“. Samkvæmt einni kenningu kölluðu Inkarnir frá Perú, sem hafði mistekist að sigra Mapuche-mennina, dal fjallsins Akonkagúa Chili eftir Tili, höfðingja ættbálks sem réð ríkjum þar á tímum innrásar Inkanna.[3] Önnur kenning bendir á að Akonkagúadalur og Kasmadalur í Perú séu sviplíkir, en þar var bær og dalur sem hét Chili.[3] Aðrar kenningar segja að nafnið „Chile“ eigi rætur sínar að rekja til orðs Mapuche-manna Chilli sem getur þýtt „þar sem landið endar“[4], „innsti staður Jarðar“ eða „mávar“; eða frá quechua orðinu chin, „kuldi“, eða aímaríska orðinu tchili sem þýðir „snjór“. Önnur merking sem rakin er til Chilli er hljóðlíkingin cheele-cheele, sem er eftirlíking Mapuche-manna af kvakhljóði fugla. Spænsku landvinningamennirnir fréttu af þessu nafni frá Inkunum og þeir fáu sem lifðu af leiðangur Diegos de Almagro suður frá Perú árið 1535-36 kölluðu sig „mennina frá Chilli“.

Saga[breyta]

Fyrir um 10.000 árum settust frumbyggjar Ameríku að í frjóum dölum og með fram stöndum þessa lands sem nú er þekkt sem Chile.

Tilvísanir[breyta]

  1. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo
  2. [1]
  3. 3,0 3,1 Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo. Resumen de la Historia de Chile. 4th ed. Santiago: Zig-Zag, 1961.
  4. Hudson, Rex A., ed. "Chile: A Country Study." GPO for the Library of Congress. 1995. February 27, 2005

Heimildir[breyta]

  Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.