Mikhaíl Gorbatsjev

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Mikhaíl Gorbatsjev árið 1987.

Mikhaíl Sergejevítsj Gorbatsjev (Rússneska:Михаи́л Серге́евич Горбачёв; framburður: /mixaˈɪɫ serˈgejevɪtʃ gərbaˈtʃof/) (fæddur 2. mars 1931 í Privolnoje). Síðasti leiðtogi Sovétríkjanna 1985-1991. Gorbachev gekk í kommúnistaflokkinn 1952, kvæntist Raisu í september 1953, fór fyrir sendinefnd Sovíetríkjanna í Belgíu 1972-1974, kom til fundar við Ronald Reagan á Íslandi 1986. Við dauða Konstantín Tsjernenko varð Gorbatsjev aðalritari Kommúnistaflokks Sovétríkjanna 11. mars 1985, þar sem hann reyndi að breyta pólitísku kerfi Sovétríkjanna og dreifa efnahag landsins betur. Hann reyndi að breyta ásýnd flokksins með glasnost (opnun) og perestroika (endurskipulagning) en talið er að það hafi orðið kommúnistaflokknum að falli og þar með valdið sundrungu Sovíetríkjanna. Ólíkt fyrirrennurum sínum sendi hann ekki sovéskar herdeildir til að kveða niður frelsisbaráttu íbúa Mið-Evrópu 1989. Hann meinaði ekki þýsku ríkjunum sameiningu 1990 og hlaut Friðarverðlaun Nóbels 1990. Hann var andvígur sundrungu Sovétríkjanna 1991. Hann var settur í þriggja daga stofufangelsi af harðlínumönnum í ágúst 1991. Hann sagði af sér embætti 25. desember 1991. [1]

Uppruni[breyta]

Fæddist bændasonur í Stavropol Krai í suðvestur Rússlandi. Fjölskylda hans var hálf rússnesk og hálf úkraínsk. Faðir hans, Sergey Andreyevich Gorbachev, var bóndi á sameignabóndabýli sem barðist í seinni heimsstyrjöldinni og móðir hans, Maria Panteleyevna Gorbachev, vann á sameignabóndabýli eða Kolkhoz. Gorbachev ólst mest megnis upp hjá afa sínum og ömmu áður en hann byrjaði í skóla. Þar gekk honum mjög vel og varð fljótt mjög áhugasamur um það að læra og hafði áhuga á öllu nýju sem hann lærði. Hann hafði sérstaklega mikinn áhuga á leiklist. Leiklistahópurinn sem hann var í setti einu sinni upp leikrit sem þau ferðuðust milli bæja og þorpa með, sýndu fyrir smá aur og notuðu gróðann í að kaupa 35 skópör handa fátækustu börnunum í skólanum sem höfðu þurft að vera berfætt fram að því.[2]Hann vann sjálfur á eins bóndabýlum og foreldrar sínir og gekk 15 ára til liðs við Komsomol sem var ungliðahreyfing kommúnista. Árið 1952 hóf Gorbachev lögfræðinám við háskólann í Moskvu og gerðist hluti af Sovíeska kommúnistaflokknum. Hann útskrifaðist með lögfræðigráðu 1955 og varð virkur þátttakandi í bæði Komsomol hreyfingunni og innan kommúnistaflokksins.Meðan á lögfræðináminu stóð kynntist Gorbachev eiginkonu sinni, Raisu Titarenko, sem var ári yngri en hann og að læra heimspeki í sama skóla. Þau giftu sig 25. September, 1953.[3]

Aðalritari[breyta]

Þann 11. Mars valdi stjórnmála miðstjórnarflokksins lögfræðinginn Mikhaíl Gorbachev til þess að gegna starfi aðalritara innan Kommúnistaflokksins. Hann hafði smátt og smátt unnið sér betri sess innan flokksins og þrátt fyrir fyrsta flokks einkunnir í lögfræðináminu hafði hann helgað líf sitt stjórnmálunum. Gorbachev minntist tíma Nikita Khrushchev sem tíma opnunar og bjartsýni, tilraunum til þess að endurbæta sovíetkerfið, og leit á það sem skyldu sína að halda því áfram sem Khrushchev hafði byrjað á. Í upphafi valdatíð hans hafði hann ómótaðar hugmyndir um hvernig skyldi umbylta kerfinu, en byrjaði á að reyna að koma aga á ríkisfjármálin og skipta út gömlum íhaldsmönnum fyrir unga og efnilega menn sem eins og hann vildu sjá breytingar á kerfinu.

Hugmyndafræði[breyta]

Perestrojka[breyta]

Á flokksþingi kommúnistaflokksins í febrúar 1986 lét Gorbachev fyrst til skara skríða. Perestrojka varð orð fundaris en það þýddi endurskipulag og skyldi nota til þess að umbylta samfélaginu og efnahag landsins. Einstaklingsframlag var ekki lengur bannorð og var fólki gefið leyfi til þess að stofna eigin fyrirtæki, en það hafði lengi verið bannað í Sovíetríkjunum. Ef efnahagurinn átti að taka við sér yrði að leyfa litlum og meðalstórum fyrirtækjum, sem ekki væru í eigu ríkisins, að blómstra. Vinna þurftu bug á þeirri firringu að almenningur ætti ekki að fá að taka þátt í stjórnun ríkisins og koma frekar valdinu til fólksins með lýðræði og félagslegu jafnrétti. Umskiptin virtust erfið þar sem fara þurfti inn að innsta kjarna kerfisins til þess að hægt væri að hafa áhrif og hvatti elítan þar til mikilla andstöðu.

Glasnost[breyta]

Það var svo ekki fyrr en 1988 sem Gorbachev kynnti stefnu sína Glasnost eða opnun samfélagsins. Sú aðgerð taldi Gorbachev að myndi auka gegnsæi allra ríkisstofnanna og koma á upplýsingafrelsi. Aftur lenti hann í eins mótstöðu og með perestroiku-stefnuna en mótstaðan var núna ekki bara hjá forréttindafólki heldur líka hjá þjóðernissinnum, harðlínukommúnistum og fleiri hópum.

Fall Gorbachevs og USSR[breyta]

Við fall Berlínamúrsins árið 1989 jukust vandamál Gorbachev. Landið var á barmi borgarastyrjaldar, var að leysast upp í frumeindir sínar og menn voru ráðþrota á öllum vígstöðvum, þar sem kommúnismanum var smátt og smátt sópað frá völdum um alla Austur Evrópu. Sovíetríkin voru nú á barmi hruns og var skuldinni skellt á Gorbachev. Það skipti ekki máli að vandamálið ætti upptök sín í upphafi áttunda áratugsins en ekki 1985, heldur bara það að fólki hefði ekki liðið svo illa í marga áratugi. Árið 1991 var reynt að steypa Gorbachev af stóli til þess að hægt væri að snúa við þeirri þróun sem hann hafði komið af stað og var hann settur í stofufangelsi við Svartahaf. Það var þó orðið of seint og voru Sovíetríkin búin að vera. Í júní 1991 var kosinn nýr forseti Rússlands og hafði Gorbachev þá misst nánast öll völd sem forseti Sovíetríkjanna, en þeirri stöðu hafði hann sinnt síðan 1990. 25 desember 1991 var sovíeski fáninn tekin niður af Kremlin í síðasta skiptið og Gorbachev sagði af sér sem forseti Sovíetríkjanna.[4]

Friðarverðlaun Nóbels[breyta]

Árið 1990 fékk Mikhail Gorbachev friðarverðlaun Nóbels. Gorbachev var mikilvægur hluti í því að koma á betri samskiptum milli austurs og vesturs og betrumbæta þannig alþjóðleg samskipti til muna. Hann kom á ákveðinni sátt milli Banda-og Sovíetríkjanna með kröftugum friðarviðræðum við þáverandi forseta þeirra Ronald Reagan og mætti segja að hann hafi leyft austurblokkinni að leysast upp. Á valdatíð hans hafði hröð framleiðsla fyrir kjarnorkuvopna kapphlaupið farið dalandi og erjur milli landa minnkað. Valnefnd friðarverðlaunanna gaf það út í Október 1990 að þrátt fyrir að margir hefðu haft áhrif á þessar framfarir, hefði Gorbachev á svo víðtækan og umfangsmikinn hátt haft áhrif að hann ætti helst skilið viðurkenninguna og heiðurin af verðlaununum. Með stefnu sinni um Glasnost hafði honum tekist opna hið sovíeska samfélag, bæði að innan sem og út á við, sem leiddi til styrkingu alþjóðlegs trausts. Fannst nefndinni Gorbachev hafa haft svo mikil áhrif á alþjóðleg friðarmál að það myndi veita möguleika á því að alheims þjóðfélagið gæti frekar byrjað að vinna úr sínum erjum tengdum hugmyndafræði, trúarbrögðum og annarskonar menningarlegum mun.[5]


Fyrirrennari:
Konstantín Tsjernenkó
Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins
(1985 – 1991)
Eftirmaður:
Vladimír Ívasjkó


  1. Gorby, Skoðað 8. desember 2013.
  2. Britannica, Skoðað 8. desember 2013.
  3. Gorby, Skoðað 8. desember 2013.
  4. Skemman, Skoðað 8. desember 2013.
  5. Nobel Prize, Skoðað 8. desember 2013.