Karl 5. keisari

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Karl V. Málverk eftir Titian.

Karl V (24. febrúar 1500 í Gent21. september 1558 í klaustrinu San Gerónimo de Yuste á Spáni) var konungur Spánar (sem Karl I) og keisari þýska ríkisins (sem Karl V) á fyrri hluta 16. aldar. Hann var fyrsti keisari ríkisins sem ekki var krýndur til keisara af páfa. Eftir hans daga fór krýningin fram í Frankfurt og var framkvæmd af biskupi.

Æviferill[breyta]

Forfeður[breyta]

Karl fæddist í Gent á Niðurlöndum (Belgía í dag) árið 1500. Faðir hans var Filippus I hinn fagri af Habsborg, fyrsti Habsborgarinn sem varð konungur á Spáni, en samtímis var hann hertoginn af Búrgúnd (Niðurlönd). Filippus sjálfur var sonur Maximilians I keisara og Maríu af Búrgúnd. Móðir Karls var Jóhanna hin vitskerta frá Kastilíu, dóttir Ferdinands II af Aragóníu og Ísabellu drottningu í Kastilíu.

Hertogi af Búrgúnd[breyta]

Þegar Karl var aðeins 6 ára lést faðir hans. Karl varð því næsti hertogi af Búrgúnd, sem í þá daga náði yfir Holland, Belgíu og norðaustasta hérað Frakklands í dag. Karl ólst upp í Brussel, en prófasturinn í Utrecht, Adrian, veitti honum kristinfræðikennslu. Adrian varð seinna Hadríanus VI páfi.

Konungur Spánar[breyta]

1516 lést Ferdinand af Aragóníu, afi hans (og eiginmaður Ísabellu drottningar). Honum var þá boðin spænska krúnan aðeins 16 ára gamall, og þáði hann hana. Reyndar var móðir hans enn á lífi, en hún var álitin vitskert og því ekki í standi til að stjórna heilu ríki. Með Karli sameinuðust konungsdæmin Kastilía og Aragnónía í eitt stórt ríki (Spán). En til Spánar heyrðu einnig héruðin Navarra, Granada, Sikiley og Sardinía, að ógleymdum öllu nýjum nýlendunum sem voru að spretta upp í Ameríku. Því er Karl oft nefndur fyrsti eiginlegi konungur Spánar.

Keisari þýska ríkisins[breyta]

Karl ríkti yfir geysilega víðlent ríki. Málverk eftir Rubens.

1519 lést Maximilian I (afi Karls). Þá söfnuðust kjörfurstarnir saman í Frankfurt og réðu ráðum sínum. Fjórir menn höfðu gefið kost á sér og áttu þeir allir einhvers konar tilkall.

Kjörfurstarnir völdu Karl. Krýningin bæði til konungs og keisara fór fram 1520 í dómkirkjunni í Aachen og framkvæmdi erkibiskupinn Hermann af Wied vígsluna. Þetta var í fyrsta sinn í sögu þýska ríkisins sem keisaravígslan var ekki framkvæmd af páfa. Hins vegar samþykkti Leó X páfi gjörninginn og Klemens VII páfi staðfesti keisarakrýninguna 1530 meðan hann sat í Bologna. Þetta var í síðasta sinn sem páfi hafði með keisarakjör í þýska ríkinu að gera. Karl var því höfuðerfingi alls Habsborgarríkisins, sem þá var þýska ríkið (með Austurríki), Búrgúnd (með Niðurlöndum) og Spán (með ítölsku lendunum). Ef nýlendurnar í Ameríku eru taldar með má segja að sjaldan hafi verið til keisari með jafn víðfeðmt svæði. Karl sjálfur var aðeins 19 ára gamall við kjörið og tvítugur við krýninguna.

Stríð[breyta]

Ítalía[breyta]

Karl V og Frans I Frakklandskonungur háðu blóðuga bardaga um yfirráð yfir Norður-Ítalíu, sérstaklega borgina Milano. Þetta var langvinnt stríð sem stóð nær sleitulaust frá 1521 til 1544. Ekki var aðeins barist á Ítalíu, heldur einnig á Niðurlöndum. Í orrustunni við Pavía 1525 náði Karl að handsama Frans og setja hann í varðhald. Í Madridarsáttmálanum undirritaði Frans yfirlýsingu þess efnis að hann hætti öllu tilkalli til Ítalíu og Niðurlanda. Við svo búið var hann látinn laus. En Franz rauf skilmálana og ítölsku stríðin héldu áfram. Frans náði að gera bandalag við Feneyja, sem jafnvel páfi lagði blessun sína á. Karl lét því heri sína ræna Róm (Sacco di Roma) 1527. En bardagarnir skiluðu litlum árangri, hvorki fyrir keisara né fyrir Frans. Alls háðu þessir aðilar fjórar aðskildar styrjaldir og lauk þeim ekki fyrr en 1544 þegar Englendingar og Karl sameiginlega réðust inn í Frakkland. Frans lést 1457 er hann var að undirbúa frekara stríð við þýska ríkið.

Þýskaland[breyta]

Karl á ríkisþinginu í Ágsborg

Strax 1521 bauð Karl Marteini Lúther á ríkisþingið til Worms. Lúther fékk þar tækifæri til að gera grein fyrir afstöðu sinni til kaþólsku kirkjunnar. Hann neitaði að taka til baka mótmæli sín gegn kaþólsku kirkjunni og studdi málstað sinn af þvílíkum krafti að enginn fékk að gert. Á hann var lagt ríkisbann, en Lúther flúði af vettvangi að næturlagi til að komast hjá handtöku. Karl gerði sér hins vegar enga grein fyrir þeirri holskeflu sem Lúther átti eftir að leysa úr læðingi með siðaskiptunum. Hann var reyndar svo upptekinn á Ítalíu að hann átti erfitt með að bregðast við þegar siðaskiptin fóru í gang fyrir alvöru. 1524-26 geysaði bændastríðið mikla í ríkinu og 1531 mynduðu siðaskipti bandalag með sér (Schmalkaldischer Bund) sem keisari þurfti að berja niður. Sökum anna eftirlét hann bróður sinn, Ferdinand, þessi mál. 1530 kallaði Karl ríkisþing saman í Ágsborg. Þar samdi hann fyrstu eiginlegu dómsbók fyrir ríkið og þar gaf hann út tilskipun um rétt þeirra sem aðhylltust siðaskiptin, til að halda friðinn. Þegar kaþólska kirkjan hóf gagnsiðabót sína 1545, starfaði Karl ötullega að því að fá fursta og greifa í liðs við kirkjuna á ný. Auk þess gekk hann endanlega milli bols og höfuðs á heri mótmælenda.

Tyrkir[breyta]

Á 16. öld hófst ógnin af Tyrkjunum fyrir alvöru í Mið- og Vesturevrópu. 1521 féll Belgrad og 1529 stóð Suleyman hinn mikli með 120 þús manna lið fyrir utan Vínarborg. Tyrkjaógnin magnaðist enn meir við það að Frans I Frakklandskonungur gerði bandalag við þá, í þeirri von að binda Karl í stríði við Tyrki, þannig að Frakkar gætu hægar numið lönd á Ítalíu og Niðurlöndum. Ógnin af Tyrkjum hvarf ekki svo lengi sem Karl var keisari.

Afsögn[breyta]

1556 ákvað Karl að segja af sér sem keisari þýska ríkisins. Hann var þá orðin 56 ára og ekki við besta heilsu til að þjóta fram og til baka um hið stóra ríki og berja á erlendum herjum. Löndin skipti hann í tvennt milli sonar síns og bróður. Sonur hans, Filippus, fékk Spán og Búrgúnd. Bróðir hans, Ferdinand I, varð keisari þýska ríkisins. Hann tilkynnti kjörfurstunum um afsögn sína, en það er einstakt í allri sögu þýska ríkisins að keisari segi af sér. Þegar búið var að sjá um öll málin, dró hann sig í hlé og settist að í klaustrinu San Jerónimo de Yuste í héraðinu Extremadura á Spáni. Tveimur árum seinna var hann allur. Talið er að hann hafi látist úr malaríu. Það fékkst staðfest 2007 er efnagreining var gerð á einum fingra hans. Karl var jarðaður á staðnum. Seinna flutti Filippus sonur hans líkið í kastalaklaustrið El Escorial fyrir norðan Madrid.

Tilvitnun[breyta]

Eitt dæmi um hve víðlent ríki Karls var er lítil setning sem hann sjálfur ritaði. „Ég tala spænsku til Guðs, ítölsku við konur, frönsku við mennina og þýsku við hest minn.“

Fjölskylda[breyta]

1526 kvæntist Karl Ísabellu frá Portúgal, systur Jóhanns 3. konungs þar (sem sjálfur var kvæntur Katrínu, systur Karls). Þau áttu þrjú börn sem komust upp:

Auk þess átti Karl í ástarsambandi við ýmsar konur og gekkst við nokkrum óskilgetnum börnum. Þeirra helst voru:

  • Margrét af Parma (1522-1586) ríkisstjóri Niðurlanda.
  • Jóhann af Austurríki (Don Juan de Austria) (1547-1578), var leiðangurstjóri flotans sem sigraði Tyrki í sjóorrustunni við Lepanto 1571 og ríkisstjóri Niðurlanda.

Heimildir[breyta]

Fyrirmynd greinarinnar var „Karl V. (HRR)“ á þýsku útgáfu Wikipedia. Sótt mars 2010.

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist



Fyrirrennari:
Maximilian I
Keisari þýska ríkisins
(15191556)
Eftirmaður:
Ferdinand I