Fleygrúnir

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Cuneiform script2.jpg

Fleygrúnir (Cuneiform) eru letur, að því er talið elsta þekkta skriftarformið og var notað í Persíu, Súmer og Babýlóníu frá því um 2500 f.Kr. til um 1000 f.Kr.. Kerfið var tölulegt atkvæðatáknróf, en hvert orð hafði hljóðgildi og tölugildi. Til dæmis var talan 1 táknuð með einum lóðréttum fleyg en sama tákn var borið fram sem „ane“ og þýddi naut. Í hebresku þekkist samskonar tákn, \aleph (áður fyrr skrifað \forall, sem er líkt einum fleyg), sem „aleph“, og þýðir einnig naut þar. Grikkir sneru þessu tákni við og kölluðu það „alpha“, en héldu sömu merkingu um þó nokkurt skeið. Dæmi um mikilvægt orð í þessu kerfi er Anu.png, Anu, nafn æðsta guðs Súmera. Eins og sést á þessu var ritað frá hægri til vinstri í þessu ritkerfi en línurnar fóru niður á við og dálkar færðust æ lengra til hægri. Fyrstu ritin sem voru skrifuð í þessu ritkerfi voru skattaskrár en elsta frásögn, sem fundist hefur, var skrifuð á leirtöflur með þessu letri (og raunar einnig öðrum) en það var Gilgamesharkviða.

Að skrifa Fleygrúnir[breyta]

Fleygrúnir voru ritaðar á leirtöflur með bitlitlum reyrstöfum. Reyrstafurinn virkaði þá eins og penni eða blýantur. Stafirnir eða förin eftir reyrstafinn voru fleyglaga, sem varð kveikjan að nafngiftinni Cuneiform (sem þýðir í raun „fleyglaga“). Leirtöflurnar voru skildar eftir útivið til að þorna eða brenndar í leirbrennsluofni. Þessar töflur voru í raun „leirskjöl“ og urðu að fyrstu gagnasöfnunum og bókasöfnum. Ólíkar gerðir Fleygrúna eru til, líkt og ólíkar gerðir tungumála eru til í dag.[1]

Mikill meirihluti fleygrúna voru ritaðar á leirtöflur. Fleygrúnir ritaðar til minningar eða tileinkunkar má þó finna á steinum, fílabeinum, málmi og gleri. Leir var auðfinnanlegur og aðgengilegur í Mesópótamíu en þurfti þó jafnan nokkurs undirbúnings við til að tryggja rétt gæði. Þetta gilti sérstaklega þegar verið var að rita á leirtöflur sem átti að varðveita sem nokkurs konar heimildasafn.

Það að búa til töflu af réttri stærð með góðu, sléttu yfirborði hefur sennilega verið eitt það fyrsta sem „fleygrúnalærlingar“ þurftu að tileinka sér. Framhlið töflunnar var eins flöt og mögulegt var en bakhlið oft kúpt. Bakhliðin var þó stundum einnig flött út svo hægt væri að rita báðu megin.

Það fyrsta sem nemandi þurfti að læra þegar kom að fleygrúnum var að búa til töflu og handleika reyrstafinn. Fyrstu skrefin í skrift voru gerð á hverskonar leir og þannig lært að þrýsta í leirinn og mynda fleyglaga form rúnanna. Nemandinn æfði láréttar, lóðréttar og hallandi fleyglaga línur aftur og aftur. Því næst var byrjað á grunntáknunum. Ekki einungis þurfti viðkomandi að læra formið sjálft, heldur einnig fyrir hvaða atkvæði táknið gat staðið. Eftir að hafa lært grundvallaratriðin þurfti nemandinn því næst að læra öll hinna þúsunda súmerísku orða sem voru tjáð með fleiri en einu tákni. Að því loknu var nemandinn tilbúinn fyrir næsta stig. Kennarinn skrifaði þá yfirleitt þrjár línur á litla hringlaga töflu, til dæmis guðanöfn, tæknileg atriði eða brot úr bókmenntum eða orðskviðum. Nemandinn þurfti að skoða línurnar rækilega, snúa töflunni svo við og endurgera línurnar þrjár. Að lokum hafði nemandinn þá komist á stig þess að læra og skrifa súmerískar bókmenntir.

Þrátt fyrir að hafa margir hverjir verið ólæsir, voru konungar á útbreiðslusvæði fleygrúna meðvitaðir um gildi þess að skjalfesta varanlega hetjudáðir sínar. Þannig eru til ýmsir munir skreyttir fleygrúnum til minningar um konungana, mestmegnis útskornar í stein. Steinninn var valinn fremur en leir þar sem hann var endingarbetri og sjaldgæfari við óseyrar Tígris og Efrat. [2]

Uppruni Fleygrúna[breyta]

Nokkar mismunandi kenningar eru uppi um hvernig Fleygrúnirnar urðu til og þróuðust. Sú fyrsta, og jafnframt sú vinsælasta, er sú að myndletur, eða myndir sem stóðu fyrir raunverulega hluti, væru grunnurinn að Fleygrúnum. Eldri myndletur eða tákn líktust mjög því sem þær lýstu en eftir endurtekna notkun fóru táknin að breytast, verða einfaldari og jafnvel afstrakt. Táknin urðu svo fleyglaga, sem gerði fólki kleyft að tjá hljóð og afstrakt hugtök.

Önnur kenning Denise Schmandt-Besserat er sú að Fleygrúnir séu í raun sprottnar af notkun þrívíðra leirtákna sem voru nokkurskonar gjaldmiðill, notuð í skiptum fyrir vörur eða þjónustu. Leirtákn hafa verið notuð sem miðill til skrásetningar allt frá 8000 f.Kr. Oft voru notuð fleiri en eitt tákn í hverju tilviki. Þessi tákn voru yfirleitt mjög einföld geómetrísk form eins og kúlur, keilur, skífur og sívalningar, en einnig flóknari og skreytt útskurði. Schmandt-Besserat fann einnig út að í Mesópótamíu til forna voru þessi tákn eða hlutir geymdir í leirumslögum, prýddum táknum þess sem þau innihéldu. Að lokum komu leirtöflur, skrýddar Fleygrúnum í stað hlutanna og umslaganna.

Af þessum tveimur kenningum má sjá að enn liggur uppruni Fleygrúna nokkuð á huldu. Frekari rannsókna þarf við til að öðlast fullan skilning á því hvernig hið forna ritform kom til. [3]

Eðli og notagildi[breyta]

Fleygrúnir voru ekki tungumál. Þær voru, eins og egypskar híróglýfur og kínversk tákn, nokkurskonar myndletur sem notaði tákn. Eftir því sem táknin öðluðust viðurkenningu og útbreiðslu í Mið-Austurlöndum, urðu þau þar læsileg fólki af öllum þjóðernum, jafnvel þeim sem töluðu mismunandi tungumál og mállýskur.

Elstu þekktu dæmin um Fleygrúnir voru útskorin eða rituð af Súmerum sunnarlega í Mesópótaímu, sem gáfu hverju tákni sitt hljóð. Síðar tóku Akkadíar táknin einnig upp, en báru þau fram sem samsvarandi akkadísk orð. Fleygrúnir gengu þannig milli manna og þjóða. Frá Akkadíum til Babýlonmanna og svo áfram til Sýrlendinga.

Útbreiðsla Fleygrúna utan Mesópótamíu hófst um það bil 3000 f.Kr. þegar landið Elam, nú suðvestur-Íran, tóku þær upp. Um 2000 f.Kr. voru fleygrúnir svo orðnar algildur tjáningarmiðill í rituðum samskiptum meðal þjóða Mið-Austurlanda.

Sýrlenska og Babýlónska stórveldið liðu svo undir lok á 7. og 8. öld f.Kr. Þá var Aramic að verða algengasta tungumál svæðisins og fönikískt stafróf að komast í almenna notkun. Fleygrúnir voru notaðar í sífellt minni mæli, þó svo að margir prestar og fræðimenn hafi haldið notkun skriftarformsins á lífi allt til 2. aldar f.Kr. Fleygrúnir hurfu af sjónarsviðinu aðallega vegna þess að þær gátu ekki keppt við stafrófskerfin sem þróuð voru af Föníkum, Ísraelum, Grikkjum og öðrum þjóðum við Miðjarðarhaf. [4]

Tilvísanir[breyta]

Heimildir[breyta]