Þorskastríðin

Breytingar á efnahagslögsögu íslands.      Ísland      Innsævi      4 sjómílu landhelgi      12 sjómílu landhelgi      50 sjómílu landhelgi      200 sjómílu landhelgi (gildandi efnahagslögsaga)

Þorskastríðin nefndust politískar deilur milli ríkisstjórna Íslands og Bretlands um fiskveiðiréttindi á Íslandsmiðum, sem leiddu til átaka á miðunum, en frá árunum 1948 til 1976 voru háð fjögur þorskastríð.

Fyrsta þorskastríðið

Fyrsta varð þegar landgrunnslög voru gerð, og landhelgin var færð út í 4 sjómílur. Það vakti hörð viðbrögð hjá mörgum þjóðum að ekki var lengur hægt að stunda togveiðar innan fjögurra mílna marka og var sett löndunarbann á íslenskan fisk í Englandi. Mótmæli bárust einnig frá Belgíu, Frakklandi og Hollandi. Þann 15. nóvember 1956 var svo gerður löndunarsamningur milli Breta og Íslendinga og var þar með fiskveiðideilunni lokið í það skiptið.

Annað þorskastríðið

Þann 24. maí 1958 tilkynnti Lúðvík Jósepsson, sjávarútvegsráðherra að landhelgin kringum Ísland skyldi færð út í 12 sjómílur. Bretar mótmæltu þessari ákvörðun mjög og sendu herskip á Íslandsmið. Þar á meðal freigátuna HMS Russel en skipherra freigátunnar hafði sig mjög í frammi og sakaði meðal annars skipherra varðskipsins Ægis um að hafa reynt að sigla freigátuna í kaf. Mótmæli vegna yfirgangs Breta voru haldin í Reykjavík, en deilunni lauk með samningi milli Íslendinga og Breta árið 1961. En þetta reyndist bara vera skammgóður vermir á deilu þjóðanna.

Þriðja þorskastríðið

Myndin sýnir hverning togvíraklippunum var beitt

Þann 15. febrúar 1972 ákvað ríkisstjórn Íslands að færa út landhelgina enn frekar og í þetta skiptið út í 50 sjómílur. Ekki stóð á viðbrögðum Breta og voru herskip og dráttarbátar send á Íslandsmið til verndar breskum togurum. Átökin versnuðu stöðugt og hófu bresku dráttarbátarnir ásiglingar á íslensku varðskipin. Þann 5. september 1972 voru togvíraklippunum beitt í fyrsta skipti og var það Ægir sem halaklippti breska síðutogarann Peter Scott. Eftir hörð átök var samið um vopnahlé þann 13. nóvember árið 1973. En það stóð stutt.

Fjórða þorskastríðið

Árekstur milli varðskipsins Óðins og freigátu breska sjóhersins HMS Scylla 23 febrúar 1976

Íslenska ríkisstjórnin ákvað á fundi sínum að landhelgin skyldi færð út enn frekar og í þetta skipti í 200 sjómílur. Og þann 15. október 1975 tóku nýju lögin gildi. Bretar mótmæltu að venju hástöfum og neituðu að samþykkja útfærsluna og þann 16. nóvember 1975, aðeins sólarhring eftir að lögin tóku gildi, varð breski togarinn Primella frá Hull fyrir togvíraklippunum. Deilurnar voru nú komnar á háskalega braut og beittu Bretar bæði dráttarbátum og freigátum til ásiglinga á íslensku varðskipin sem aftur á móti voru óþreytandi við að klippa aftan úr bresku togurunum. En eftir fund þjóðanna í Ósló þann 23. maí árið 1976 náðust loks samningar og lauk þar með þorskastríðinu í júní sama ár.

Tengill

• Safn ritgerða eftir nemendur HÍ, úr námskeiði sem Guðni Th. Jóhannessson kenndi vorið 2005.