Þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi

Þjóðaratkvæðagreiðslur hafa átta sinnum farið fram á Íslandi. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands kveður á um við hvaða aðstæður þjóðaratkvæðagreiðslur skulu haldnar. Í 11 gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi leysir forseta frá störfum, í 26. gr. segir að hún skuli haldin ef forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar og í 79. gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi samþykkir breytingar á kirkjuskipan ríkisins. Af þjóðaratkvæðagreiðslum á Íslandi hafa tvær verið vegna synjunar forseta á að undirskrifa lög og engar verið haldnar vegna breytinga á kirkjuskipan ríkisins eða vegna þess að alþingi hafi leyst forseta frá störfum. Flestar hafa verið af öðrum ástæðum.

Engin ákvæði eru um nánari útfærslur á þjóðaratkvæðagreiðslum, s.s. lágmarksþáttöku eða hversu stóran meirihluta þurfi til að niðurstaðan sé gild. Við atkvæðagreiðslu um framtíðargildi laga nr. 1/2010 (Icesave) árið 2010 voru sett sérstök lög um framkvæmd atkvæðagreiðslunnar.

Þjóðarkvæðagreiðslur hafa farið fram á Íslandi um átta mál (en í þjóðaratkvæðagreiðslu 1944 var kosið um tvö mál í einu). Frá stofnun lýðveldisins 1944 hafa þrjár þjóðaratkvæðagreiðslur farið fram.

Ár	Kosið um	Þátttaka	Samþykk	Andvíg
1908	áfengisbann	73%	60,1%	39,9%
1916	þegnskylduvinnu	53%	8,2%	91,8%
1918	setningu sambandslaganna	43,8%	92,6%	7,4%.
1933	afnám áfengisbanns	45%	57,7%	42,3%
1944	afnám sambandslaganna	98,61%	99,5%	0,5%
1944	setningu nýrrar stjórnarskrár	98,61%	98,5%	1,5%
2010	ríkisábyrgð vegna Icesave	62,51%	1,82%	98,18%
2011	ríkisábyrgð vegna Icesave	75%	40,1%	59,7%
2012	tillögur stjórnlagaráðs	?	?	?

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 1944 var í einu lagi kosið um annarsvegar afnám sambandslaganna og hinsvegar um stjórnarskrána.

Forsetinn og þjóðaratkvæðagreiðsla [breyta]

26. grein stjórnarskrár íslenska lýðveldisins hljóðar svo:

„Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“

Þrisvar hefur reynt á gildi 26. greinarinnar. Í fyrsta skiptið árið 2004 þegar forseti synjaði lögum um svokallað fjölmiðlafrumvarp staðfestingar. Í því tilfelli kom ekki til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem ríkisstjórnin lagði fram nýtt lagafrumvarp um að nema lögin sem synjað var undirskriftar úr gildi. Annað skiptið var þegar forseti synjaði lögum um skuldbindingar Íslands vegna Icesave staðfestingar árið 2010. Í því tilviki fór atkvæðagreiðslan fram þann 6. mars 2010. Það var í fyrsta skipti sem þjóðin fellir lög sem hafa verið samþykkt af Alþingi. Rúm 98% þeirra sem tóku afstöðu sögðu nei. Þriðja skiptið var 2011 og snérist einnig um Icesave. Þá var nýjum lögum um Icesave hafnað.